Maroko – zemlja Amazira

Maroko – zemlja Amazira

Gotovo sve moćne civilizacije su one koji nisu pripadali njihovom svetu i etničkom korpusu, nazivale varvarima.

Zahvaljujući Rimljanima koji su u svojim osvajanjima pokorili brojne narode i plemena od Gibraltara do Sueca, termin se zadržao do današnjice. Kroz hodnike istorije, termin nije menjao značenje i uvek je označavao necivilizovanu i razuzdanu grupu ljudi čiji je jedini cilj bio pljačkati i razarati.

Međutim, termin se nije odnosio samo na civlizacijska dostignuća i kulturu, odnosno, nedotatak kulture „onih drugih“, već i na činjenicu da se oni, jednostavno, nisu razumeli. Ta njihova trabunjanja antički Grci čuli su kao bar-bar odakle i potiče reč barbaros, što može da se prevede kao strano, nemušto i nerazumljivo. Tako su svi narodi koji nisu govorili grčkim jezikom, nazvani varvarima.

Berberska kuća, Foto: Mirela Varović

Na sličan problem u svojim osvajanjima naišli su i prekaljeni pustinjski ratnici – Arapi. Sredinom VII veka, nadahnuti rečima proroka Muhameda, islamski ratnici krenuli su u nezaustavljiv pohod koji je iz korena izmenio tok istorije afričkog i evroazijskog kontinenta. Osvojivši teritoriju današnjeg Egipta, Arapi su krenuli u osvajanje nemilosrdne severnoafričke pustoši. U početku su sa lakoćom osvajali postojeće mediteranske luke i gradove. Međutim, ubrzo se pokazalo da surova klima nije jedini neprijatelj u ovoj oblasti. Njihovom osvajanju isprečio se ratoboran narod koji sebe naziva Amazirima ili Imazirenima. Mali broj ljudi zna koji je zapravo narod u pitanju, ali je zato većini poznat pod arapskom varijantom grčkog termina za varvare. U pitanju su Berberi, plavooki nomadi, koji i danas predstavljaju veliku misteriju za istoričare, arheologe, antropologe, lingviste i dr. Ko su, zapravo, Berberi?

Berberska dnevna soba, Foto: Mirela Varović

Berberi su autohtono stanovništvo severne Afrike. Naseljavali su ogroman prostor, od teritorije današnjeg Egipta, do zapadne obale Afrike. Najbrojniji su u Maroku, Mauretaniji, Alžiru, Tunisu i Libiji, ali naseljavaju i delove Čadan Nigera, Malija i Sudana. Nakon osvajanja afričke obale, arapski osvajači nazvali su ovu oblast Magreb, odnosno, Zapadno islamsko kraljevstvo. Još uvek je u arapskom svetu u upotrebi ovaj naziv za područja zapadno od Egipta, dok se termin koristi i kao naziv za Kraljevinu Maroko ( al-Mamlakah al-Magribija) . Arapski kalifi su severoafričku obalu osvajali u periodu između VII i XI veka. Potčinjenom, berberskom stanovništvu, nametnuli su arapsku kulturu, jezik i veru- islam. Usledio je intenzivan proces islamizovanja i arabizovanja ovih oblasti, tako da se danas u pojedinim delovima Maroka, gotovo u potpunosti izgubila razlika između ova dva naroda.

Termin Amazir može da se prevede kao slobodan ili plemenit čovek. Imaziren ima isto značenje i prevodi se kao Slobodni ljudi. Nazivi se smatraju opšteprihvaćenim i najfleksibilnijim za definisanje nacionalnog i političkog identiteta ovog naroda.

Karavan, Foto: Mirela Varović

Berberi su kroz istoriju bili na udaru mnogih osvajača. Smatra se da su prvi Berberi prostor severne Afrike naselili u III milenijumu p.n.e . Od njihovog doseljavanja pa do srednjeg veka, bili su izloženi napadima Egipćana, Feničana, Grka, Etruraca, Rimljana, Vizigota, Vandala, Vizantinaca. Poslednji u nizu osvajača bili su Arapi, koji su uspeli ovo nemirno područje da stave pod kontrolu i postepeno inkorporiraju u sopstvenu državu. Antički Rimljani su razlikovali tri velike berberske države: Mauretaniju, nazvanu po Mavarima, koji su ostavili neizbrisiv trag na istorijski i kulturni razvitak Španije i Portugalije; Numidiju, koja je važila za izuzetno opasnog protivnika Rima; i Getuliju, koja se prostirala duž Atlasa, na granici sa Saharom. Rim je uspeo ove oblasti da pokori i pretvori u svoje provincije.

Za vreme velike seobe naroda, od IV do VI veka naše ere, ove oblasti su se našle između čekića i nakovnja, budući da su se oko njih borile naslednica Rimskog carstva, Vizantija, i varvarska plemena koja su, u potrazi za sopstvenom teritorijom, naselila ove oblasti. Sa teritorije današnjeg Tunisa je varvarsko pleme Vandala prešlo na Apeninsko polustrvo, gde su, nakon kraćih borbi, uspeli da vandalizuju Rim.

Sidi Fadma, Foto: Mirela Varović

Iako se na ovim prostorima neprestano ratovalo, to ne znači da su Berberi kroz istoriju uvek izvlačili deblji kraj. Naprotiv, Berberi su kroz istoriju ovog područja važili za izvrsne ratnike i vešte moreplovce. Nakon dolaska islama, pojedini berberski vladari uspeli su da formiraju sopstvene dinastije na teritoriji današnjeg Maroka, Libije, Alžira i Mauretanije. U pitanju su dinastije Almoravida i Almohada koje su vladale od XI do XIII veka. Nešto kasnije vlast su osvojile berberske dinastije Marinida i Vatasida.

Na Mediteranu su, u XVI veku, prkosili i najvećim pomorskim silama toga doba, Engleskoj i Francuskoj. Glavna utočišta berberskih gusara bile su luke na afričkoj obali Mediterana i Atlantika. Nezvanične prestonice berberski gusara bile su prestonice današnjeg Maroka, Alžira i Libije, odnosno, Rabat, Alžir i Tripoli, dok je u Maroku važan strateški značaj imala i Esauira, čuveni grad vetrova koja danas predstavlja pravu surfersku Meku i mesto gde se okupljaju muzičari i umetnici iz čitavog sveta.

Plavi brodovi Esauire, Foto: Kosta Milojković

Međutim, treba istaći činjenicu da Berberi nikad nisu stvorili jedinstvenu nacionalnu državu, niti su stvorili stabilan nacionalni identitet. Arapski osvajači su berberska plemena izuzetno uspešno asimilovali u svoju civilizaciju, dok je berberska kultura više vekova bila u potpunosti potisnuta. Gotovo svi berberski vladari su prevashodno sebe smatrali muslimanima i Arapima, a nakon toga Berberima koji potiču iz nekog određenog plemena. Na to treba dodati i činjenicu da su se tokom vekova mešali i sa drugim narodima, naročito u priobalju, gde su, između ostalog, bili izloženi španskim, francuskim i portugalskim uticajima. Bitan trenutak u istoriji marokanskih Berbera je i dolazak muslimana iz Španije, koji su se nazivali Mavarima, nakon španske rekonkviste u XV veku. Tek u XX veku dolazi do buđenja nacionalnog identiteta berberskog stanovništva i do stvaranja prvih nacionalnih partija i pokreta.

Kosta i Jusra

U prvoj polovini XX veka, u Maroku, Alžiru i Libiji, stvoreni su prvi amazirski pokreti koji su isticali posebnost berberskog naroda u odnosu na većinsko arapsko stanovništva. Međutim, ti prvi pokušaji oslobađanja od francuske kolonijalne vlasti nisu urodili plodom, budući da im međunarodne okolnosti nisu ilše u korist. Tako su francuske kolonijalne trupe iz Maroka, u kojima su, pored Arapa bili i Berberi, učestovale u velikim borbama na Zapadnom i Solunskom frontu, naročito kako se kraj rata približavao. U Drugom svetskom ratu su zaraćene strane koristile kolonijalne trupe sa područja Magreba u međusobnim obračunima. Nakon Drugog svetskog rata usledio je proces dekolonizacije. Francuska, pod čijom se vlašću tada Maroko nalazio, nezaustavljivo je gubila svoje kolonije širom sveta. Poražena u Vijetnamu, opterećena krvavim građanskim ratom u Alžiru i potresima u Maroku, Francuska je bila primorana da se postepeno povlači iz svojih nekadašnjih kolonija. Idealnu priliku za poboljšanje svog položaja u novonastalim okolnostima hladnoratovskog sveta, videli su i Berberi. Nakon proglašenja nezavisnosti Maroka i Alžira, berberski pokreti otpočeli su svoju nacionalnu borbu.

Prodavnica tepiha, Foto: Aleksandra Čamangos

Amazirski pokreti su u skladu sa duhom vremena zahtevali emancipaciju berberske kulture i uvođenje berberskog jezika u osnovne i srednje škole, ističući značaj Berbera kroz istoriju ovih krajeva. Države Magreba, u kojima je arapski faktor i dalje bio najznačajniji, nisu blagonaklono gledale na ove pokrete Amazira. Arapske elite u Maroku, Alžiru, Libiji i Tunisu smatrale su amazirske pokrete subverzivnim, secesionističkim i antiarapskim elementima u korenu. Ta netrpeljivost je najizraženija bila u Tunisu i Libiji, gde se sistematski radilo na gušenju berberskog pokreta. Amazirski pokret je najviše uspeha imao u Alžiru, gde se odigralo tzv. „berbersko proleće“ osamdesetih godina XX veka, što je motivisalo i marokanske Berbere da poboljšaju svoj položaj u okviru Kraljevine Maroko. Njihovi pokreti postali su revolucionarni i oslobodilački u Čadu, Maliju, Nigeru i drugim državama saharske i podsaharske Afrike.

Razgovor ispred Hasanove kule u Rabatu, Foto: Mirela Varović

Berberskom ujedinjenu i nacionalnom osvešćivanju isprečila se njihova plemenska podela. Iako su prihvatili islam, berberska plemena su kroz vekove ljubomorno čuvača svoj plemenki identitet, koji je dolazio do izražaja u jeziku, verovanjima i običajima. Mnogi Berberi i danas kažu da jedno selo ne može da se sporazume sa selom koje je udaljeno svega nekoliko kilometara od njihovog. Upravo je ta podela, kao i činjenica da su govorili raznovrsnim dijalektima jednog jezika koji nazivaju Tamazirt, onemogućavala njihovo ujedinjenje i stvaranje jedne jedinstvene nacije u okviru arapskog kulturno-političkog i ekonomskom prostora. Pored Tamazirta, u upotrebi su i Tarifit, u oblastima na planinskom vencu Rif, i Tašelhit. Berberi su prihvatili arapski jezik dok su svoj jezik koristili u medjusobnoj komunikaciji.

Kao vid plemenske pripadnosti, muškarci i žene često su tetovažama označavili kom plemenu pripadaju. Muškarci su uglavnom tetovirali ruke i telo, a žene lice, kako bi lakše prikazale iz čije su porodice i iz kog su plemena. Arapi su smatrali da je ovakva praksa nedopustiva, varvarska i haram, te su radili na njenom iskorenjivanju. Ipak, tradicija tetoviranja nije nikada bila u potpunosti iskorenjena, Najviše se zadržala u Maroku. U oblastima oko planine Rif i Srednjeg Atlasa, koje su naseljene isključivo berberskim stanovništvom, mogu se videti gotovo u potpunosti istetovirane žene. Ova posebnost naročito se pokazala unosnom u svetu turizma. U Marakešu je prava turistička atrakcija videti istetovirane Berberke. Mnogi turisti dolaze u Maroko samo zbog tetovaža. Turistima obično nude usluge tetoviranja privremenim tetovažama sa berberskim simbolima od kojih su najpopularniji: Hamsa ili Fatimina ruka, drvo koje označava snagu, zmija koja označava plodnost i dr. Najzastupljeniji tipovi tetovaže su oni sa floralnim i geometrijskim motivima. Boja za tetoviranje, odnosno, crtanje po koži, dobije se od biljke hene ( kane), zbog čega je čitav proces dobio naziv Hena tetoviranje.

Ulični prodavac, Foto: Aleksandra Čamangos

Smatra se da danas, na području Magreba živi više od 30 miliona stanovnika koji se izjašnjavaju kao Berberi. Više od polovine živi u Maroku, dok u Alžiru živi nešto više od 10 miliona Berbera. Tačan broj Berbera koji živi u inostranstvu nije poznat, ali prema nekim procenama, oko 2 miliona Berbera živi u Francuskoj. Mnogi Francuzi berberskog porekla ostavili su trag na francusko društvo, kulturu i sport. Najpoznatiji od njih je svakako Zinedin Zidan, slavni francuski reprezentativac i fudbaler Juventusa i Real Madrida, koji vodi poreklo iz berberskog plemena Kabila, koje još uvek naseljava neke oblasti u Alžiru i Libiji. Od fudbalera treba napomenuti i Karima Benzemu, takođe francuskog fudbalera alžirskog porekla.

Berberi se pretežno bave poljoprivredom, mada postoje još uvek plemena koja žive nomadskim načinom života. Najpoznatiji nomadi severne Afrike su Tuarezi, koji se smatraju i glavnim zaštitnicima kulture, identiteta i tradicije berberskih plemena. Karakteristični su njihovi plavi turbani i raznobojne dželebe, tradicionalne haljine koje nose i muškarci i žene. Većinu svog života provode na pustinjskim lađama, kamilama, koje su ujedno i njihovi najpouzdaniji prijatelji i najbolji izvor prihoda, u nemilosrdnoj Sahari. Ovakav život ovekovečen je u muzici jednog od najpoznatijih bendova sa prostora Magreba. U pitanju je bend Tinariven koja kombinuje melodiju pustinje sa električnom gitarom, bubnjevima i udaraljkama, koje se koriste u tradicionalnoj gnava muzici, stvarajući autentični zvuk Pustinjskog bluza. Čak i njihovo ime znači pustinja. Grupu čine tuareški muzičari iz Malija, odakle i potiču, a nastupe održavaju širom sveta. Pustinjski vetar ih je doveo čak do Beograda, gde su se mnogi po prvi put i upoznali sa kulturom ovog misterioznog naroda Sahare. Iako je nezahvalno izdvajati muzičare koji se bave ovom vrstom muzike, valjalo bi napomenuti i Ali Farku Turea i Bombina. Pored toga što važe za vrhunske muzičare i gitariste, istakli su se i na polju političkog aktivizma. Bombino se naročito istakao prilikom pobune Tuarega u Nigeru, kada je gitara postala, kako je navodno izjavio, ne oružje, već oruđe kojim gradi budućnost Tuarega.

Ulični svirač, Foto: Mirela Varović

Iako borba za emancipaciju još uvek nije završena, danas su Berberi u Maroku u znatno boljem položaju nego što su bili do sredine XX veka. Gotovo na svim javnim mestima i državnim institucijama mogu se videti, pored arapskog i francuskog, i natpisi na berberskom jeziku. Netrpeljivost između berberskog i arapskog stanovništva je retka, uprkos povremenim demonstracijama i protestima. O njihovom, naizgled, idiličnom suživotu, svedoče odnosi dva naroda u Maroku. Većina potiče iz mešovitih brakova i gaji podjednako tradicije oba naroda. Stanovništvo sebe ne gleda kao Arape ili Berbere, već sebe vidi kao Marokance, ponosne na svoju prošlost, religiju, poreklo i monarhiju. Vreme velikih osvajanja i asimilacije na ovim prostorima je odavno prošlo. Berberi konačno mogu da postanu ono za šta su se vekovima borili, a to je da budu i ostanu Amaziri – Slobodni ljudi.

Pročitajte više o Plavom gradu Šefšauenu, jednoj od najvećih atrakcija Marakeša – bašti Mažorel, a upoznajte i planine, pustinjske oaze i medine Maroka.

Brojne atraktivne destinacije upoznajte ovde.

Author: Kosta Milojković

Podelite ovaj članak...

Pošaljite komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

X